Waarom Baruch Spinoza Relevant Blijft voor Vrije Denkers

Je kent hem misschien niet van TikTok, hij heeft geen podcast en hij dropt geen motivational reels op Insta. Maar Baruch Spinoza — een dude uit 17e-eeuws Amsterdam — was zó vooruit op zijn tijd dat hij vandaag nog steeds relevant is. Serieus. Als jij ooit hebt gedacht: “Waarom moet ik geloven wat anderen zeggen?” of “Waarom mag ik niet gewoon mijn eigen mening hebben?”, dan zit je al op Spinoza’s golflengte.

In dit essay duiken we in zijn leven, zijn ideeën en waarom hij eigenlijk de OG is van het vrije denken. Geen droge geschiedenisles, maar een eerlijke kijk op een man die zijn tijd ver vooruit was — en die ons vandaag nog steeds iets te zeggen heeft.

🧠 Wie was Spinoza?

Baruch Spinoza werd geboren in 1632 in Amsterdam, in een Joodse familie van Portugese afkomst. Zijn ouders waren gevlucht voor religieuze onderdrukking in Portugal en kwamen terecht in het relatief tolerante Nederland. Hij groeide op in een gemeenschap die sterk religieus was, maar ook commercieel en intellectueel actief.

Maar Spinoza was geen standaard kind van zijn tijd. Hij stelde vragen. Grote vragen. Over God, de Bijbel, de mens, de natuur. En hij kwam tot conclusies die zó radicaal waren dat hij op z’n 23e werd verbannen uit zijn eigen gemeenschap. Geen contact meer met familie, vrienden, niemand. Hij koos ervoor om zijn eigen pad te volgen — een pad van denken, schrijven en lenzen slijpen (ja, dat was z’n day job).

📚 Zijn werk: Ethica & Tractatus

Spinoza schreef twee grote werken die de wereld op z’n kop zetten:

1. Ethica (1677)

Dit boek is geen roman, geen pamflet, maar een filosofisch bouwwerk. Serieus, hij schreef het alsof het wiskunde was: met definities, axioma’s en stellingen. Maar wat hij erin zegt is mindblowing.

• God is niet een man op een wolk. God is de natuur zelf. Alles wat bestaat is een uitdrukking van God.
• Vrije wil bestaat niet zoals wij denken. Alles gebeurt volgens de wetten van de natuur.
• Emoties zijn geen mysterie, maar veranderingen in ons vermogen om te handelen.
• Vrijheid is niet doen wat je wilt, maar begrijpen waarom je iets doet.

Spinoza’s Ethica is een soort mentale sportschool. Het daagt je uit om je emoties, je keuzes en je plek in de wereld te begrijpen — niet vanuit dogma, maar vanuit inzicht.

2. Tractatus Theologico-Politicus (1670)

Dit boek is een bom. Spinoza zegt hier:

• De Bijbel is niet letterlijk door God geschreven, maar door mensen met hun eigen agenda’s.
• Religie moet niet de politiek bepalen. De staat moet neutraal zijn.
• Mensen moeten vrij kunnen denken en spreken, ook als dat tegen religieuze ideeën ingaat.

In een tijd waarin kerk en staat hand in hand gingen, was dit pure rebellie. Geen wonder dat het boek anoniem werd gepubliceerd, met een valse uitgeversnaam en een verzonnen plaats van uitgave.

🏙️ De tijd waarin hij leefde

Spinoza leefde in het Nederland van de Gouden Eeuw. Amsterdam was booming: handel, kunst, wetenschap — alles ging hard. Maar er was ook veel spanning:

• Religie was dominant, en afwijkende meningen werden snel gestraft.
• Politiek was instabiel, met oorlogen en interne conflicten.
• De samenleving was rijk, maar ook ongelijk en conservatief.

Spinoza zat daar middenin. Hij koos voor een leven in afzondering, ver weg van roem en macht. Hij weigerde zelfs een prestigieuze baan aan de universiteit van Heidelberg — omdat hij zijn vrijheid van denken niet wilde opgeven.

⚰️ Zijn dood en nalatenschap

Spinoza stierf jong, op 44-jarige leeftijd, waarschijnlijk door een longziekte veroorzaakt door het slijpen van lenzen. Maar hij liet een schat aan ideeën achter. Zijn vrienden publiceerden zijn werken postuum, en hoewel ze verboden werden, vonden ze hun weg naar denkers in heel Europa.

Hij werd een geheime held van de Verlichting. Denkers als Kant, Hegel, Nietzsche, Einstein — allemaal noemden ze Spinoza als inspiratiebron. Zijn ideeën over rede, vrijheid en natuur zijn de basis geworden van moderne democratie, wetenschap en ethiek.

🌍 Waarom is Spinoza vandaag nog relevant?

Oké, leuk verhaal. Maar wat heb jij eraan als je op een maandagochtend in Rotterdam je koffie drinkt en je afvraagt wat je met je leven moet?

1. Vrijheid van denken

Spinoza’s pleidooi voor vrijheid van meningsuiting is actueler dan ooit. In een tijd van cancel culture, algoritmes en polarisatie is het essentieel dat we vrij kunnen denken en spreken — zonder angst.

2. Kritiek op dogma’s

Of het nu gaat om religie, politiek of sociale normen: Spinoza leert ons om kritisch te blijven. Niet alles wat je hoort is waar. Vraag door. Denk zelf.

3. Emotionele intelligentie

Zijn analyse van emoties is verrassend modern. Hij zegt: “Je bent pas vrij als je begrijpt waarom je voelt wat je voelt.” Dat is pure psychologie avant la lettre.

4. Spiritualiteit zonder zweverigheid

Spinoza’s idee dat God gelijk is aan de natuur spreekt veel jonge mensen aan die spiritueel zijn, maar niet religieus. Het biedt een manier om verbondenheid te voelen zonder dogma.

5. Ecologisch bewustzijn

Als alles natuur is, en wij daar deel van zijn, dan is zorg voor de planeet geen keuze maar een ethische noodzaak. Spinoza’s denken past perfect in het tijdperk van klimaatbewustzijn.

🗣️ Tot slot: Spinoza is geen museumstuk

Baruch Spinoza is geen stoffige filosoof uit een boekenkast. Hij is een denker die ons uitdaagt om vrij, kritisch en bewust te leven. In een wereld vol ruis, meningen en druk om te conformeren, is zijn stem een fluistering van helderheid.

Dus de volgende keer dat je twijfelt, dat je voelt dat je vastzit, dat je zoekt naar betekenis — denk aan Spinoza. Niet als een antwoord, maar als een uitnodiging om zelf te denken.

Want zoals hij zelf zei:

“De vrije mens denkt aan niets minder dan aan de dood, en zijn wijsheid is een meditatie over het leven.”