Rusland en China: Nieuwe Meesters of Echte Bondgenoten?

Rotterdam – Er waait een wind door Afrika die tegelijk naar vrijheid ruikt en naar oude ketenen. In Niger, Mali en Burkina Faso – de landen die zich hebben verenigd in de Alliance of Sahel States (AES) – klinkt de roep om autonomie luider dan ooit. Machthebbers zetten buitenlandse olie‑bonzen het land uit, eisen betere lonen en proberen hun grondstoffen niet langer te laten wegstromen naar verre havens zonder dat hun eigen mensen er iets van merken. Het voelt als een eerste stap naar beter. Maar hoe lang kan dit nog duren?

Want achter de façade van vooruitgang loert de vraag: zijn Afrika’s nieuwe vrienden – Rusland en China – werkelijk bondgenoten in de strijd tegen armoede en uitbuiting, of zijn ze slechts de volgende meesters die hun greep op het continent verstevigen?

De Wet van de Remmende Voorsprong

Wie een voorsprong heeft, kan juist worden afgeremd. Dat leerde Jan Romein ons met zijn wet van de remmende voorsprong. China kent die wet maar al te goed. Het land investeert massaal in nieuwe technologieën, groene energie en ruimtevaart, omdat het beseft dat wie te lang teert op oude successen, ingehaald wordt door anderen.

En kijk naar Afrika: daar gloort de mogelijkheid dat landen die eeuwenlang achtergesteld zijn, nu hun eigen koers gaan varen. Maar China zal zich niet zomaar laten voorbijstreven. Het bouwt spoorlijnen, havens en energiecentrales in razend tempo. Het leent miljarden uit, wetend dat veel landen die nooit volledig kunnen terugbetalen. En dan komt de rekening: niet in geld, maar in grondstoffen. Olie, koper, uranium – alles wat de aarde in Afrika rijk is, wordt de munt waarmee schulden worden afgelost.

Rusland Zonder Koloniaal Verleden

Rusland speelt een ander spel. Het heeft geen koloniaal verleden in Afrika, en dat geeft het een morele voorsprong in de ogen van velen. Waar Europa beladen is met eeuwen van uitbuiting, presenteert Rusland zich als een bondgenoot zonder die last. Het biedt militaire steun, veiligheidsgaranties en een gevoel van bescherming tegen Westerse inmenging.

Voor de AES‑landen voelt dat als een schild. Ze zien Rusland als een partner die hen helpt weerstand te bieden tegen CIA‑achtige operaties en Westerse druk. Maar ook hier geldt: zolang de oorlog met Oekraïne woedt, is Rusland “aardig”. Het is militair strategisch slim om Afrika los te maken van Europa en de VS. Maar wat gebeurt er als de oorlog voorbij is?

De Strategische Vriendelijkheid

Rusland’s huidige houding is een tactische vriendelijkheid. Het geeft steun, wapens en politieke solidariteit, maar dat is niet puur idealisme. Het is onderdeel van een groter geopolitiek schaakspel. Als Rusland de oorlog wint, of als de strijd tot rust komt, kan het meer terugvragen: langdurige grondstoffencontracten, politieke steun in internationale fora, misschien zelfs strategische bases op Afrikaanse bodem.

De vraag is dus niet of Rusland nu aardig is – dat is duidelijk – maar of het dat blijft zodra de machtsbalans verschuift.

IMF, Wereldbank en China: Verschillende Meesters, Zelfde Logica

Wie denkt dat China fundamenteel anders is dan het IMF of de Wereldbank, vergist zich. Het IMF en de Wereldbank leggen landen neoliberale hervormingen op: bezuinigingen, privatiseringen, openstellen van markten. China legt minder nadruk op politieke hervormingen, maar vraagt in ruil voor leningen toegang tot grondstoffen en infrastructuur.

Het effect is hetzelfde: landen verliezen autonomie. Ze moeten voldoen aan externe voorwaarden, of dat nu beleidsregels zijn of exploitatierechten. Het voelt als een nieuwe vorm van kolonialisme, alleen met andere instrumenten.

Infrastructuur als Hefboom

China bouwt snel. Wegen, spoorlijnen, havens – ze verrijzen in recordtempo. Dat levert prestige op voor Afrikaanse regeringen: kijk, er gebeurt iets, er is vooruitgang. Maar na oplevering komt het probleem. De kennisoverdracht is beperkt, de onderdelen komen uit China, en het onderhoud vergt expertise die lokaal vaak ontbreekt.

Zo ontstaat een nieuwe afhankelijkheid. Zonder China kunnen landen hun infrastructuur niet repareren of onderhouden. Alles wat Chinees is, blijft Chinees. Het is slim gespeeld: tastbare vooruitgang op korte termijn, maar een binding die decennia kan duren.

De Aap Uit de Mouw

In Niger zien we hoe de aap uit de mouw komt. Het uitzetten van een Chinese olie‑topman is een signaal dat de machthebbers hun rug recht willen houden. Ze eisen betere arbeidsvoorwaarden, ze willen niet langer dat hun mensen worden uitgebuit. Het voelt als een eerste stap naar rechtvaardigheid.

Maar hoe lang kan dit standhouden? Zolang de AES‑landen intern stabiel blijven, zolang ze als blok samenwerken, zolang Europa en de VS hun aandacht elders hebben – dan is er ruimte. Maar zodra grootmachten hun grip weer versterken, wordt het moeilijker.

Hoop en Onzekerheid

Het is een moment van hoop, maar ook van onzekerheid. Afrika staat op een kruispunt. Enerzijds de kans op echte autonomie, anderzijds het gevaar van nieuwe afhankelijkheden. Rusland en China lijken nu betere partners dan het Westen, maar hun steun is niet puur idealistisch. Het is strategisch, berekenend, en gericht op blijvende invloed.

De vraag is dus niet alleen of Afrika vooruitgaat, maar ook of het de kracht heeft om zijn eigen voorwaarden te blijven stellen.

Drie Scenario’s

1. Echte autonomie: De AES‑landen versterken hun samenwerking, stellen hun eigen voorwaarden en gebruiken hun grondstoffen om hun bevolking te laten profiteren.
2. Nieuwe afhankelijkheid: Rusland en China zetten hun huidige steun om in langdurige contracten en strategische controle. Afrika ruilt oude meesters in voor nieuwe.
3. Balans: Afrika speelt grootmachten tegen elkaar uit, kiest voor een multipolaire koers en behoudt meer ruimte om te onderhandelen.

Rotterdam Onder de Voeten

En hier, in Rotterdam, voel je de echo van die strijd. De havenstad die altijd verbonden is geweest met de wereld, weet hoe grondstoffen en goederen stromen. Je voelt de energie van de straat, de furie tegen armoede en uitbuiting, de lust voor het leven die weigert te buigen voor nieuwe meesters.

Het verhaal van Afrika is geen ver weg verhaal. Het gaat over dezelfde strijd die hier gevoeld wordt: wie profiteert van arbeid, wie bepaalt de koers, wie houdt de macht vast?

Afwachten

Het blijft dus afwachten. Niger en de AES hebben een eerste stap gezet, maar de weg is lang en vol obstakels. De aap is uit de mouw, maar niemand weet nog of hij vrij zal rennen of opnieuw in een kooi belandt.

Afrika staat tussen hoop en nieuwe meesters. En wij, met Rotterdam onder de voeten, voelen die spanning mee. Want de strijd om autonomie, rechtvaardigheid en vrijheid is nooit ver weg. Het is een strijd die overal resoneert, in de straten van Niamey en Bamako, maar ook in de stegen van Crooswijk en Delfshaven.