Rotterdam – We staan met onze schoenen in het stof van Crooswijk, Delfshaven, Paramaribo en de Caraïbische zon. Het gaat om jou, om ons, om de vraag wat een mens eigenlijk mens maakt. Niet in de ivoren toren van professoren, maar op de stoep, in de kroeg, in de woonkamer waar de televisie nog nagalmt van Freud en Maslow. Twee namen, twee blikken op de mens. De een ziet ons als een wild beest dat getemd moet worden, de ander als een wezen dat van nature goed is, maar dat pas kan bloeien als de omgeving stabiel en menselijk is.
De piramide van Maslow
Maslow tekende nooit zelf een piramide, maar zijn theorie werd zo bekend dat iedereen hem nu in lagen ziet. Onderaan de basis: ademhaling, eten, drinken, slaap, onderdak. Zonder dat geen leven. Daarboven veiligheid: werk, gezondheid, financiële zekerheid, een dak dat niet lekt. Daarna komt samenhang: vriendschap, liefde, familie, seksualiteit als verbondenheid. Vervolgens erkenning: status, respect, zelfvertrouwen. En bovenaan zelfactualisatie: creativiteit, zingeving, authenticiteit.
Het idee is simpel: eerst moet de ene laag grotendeels vervuld zijn voordat de volgende echt belangrijk wordt. Als je honger hebt, denk je niet aan status. Als je geen dak boven je hoofd hebt, zoek je eerst veiligheid. Maar in de praktijk is het minder strikt. Een kunstenaar in armoede kan toch bezig zijn met zelfactualisatie. Een activist in gevaar kan toch zoeken naar liefde en verbondenheid.
Advertentie
Seksualiteit door de lagen heen
Seksualiteit is een mooi voorbeeld van hoe een behoefte zich door de piramide heen ontwikkelt. Onderaan, bij de fysiologische laag, is het een biologische drang: voortplanting, lichamelijke lust. In de laag van samenhang wordt seksualiteit relationeel en emotioneel: intimiteit, liefde, een gezin willen stichten. Het gaat dan om duurzame relaties en verbondenheid. En in de zelfactualisatie kan seksualiteit zelfs een creatieve expressie worden, een manier om jezelf volledig te uiten en te verbinden met iets groters dan jezelf.
Erkenning en de piek van de carrière
Na samenhang komt erkenning. Zelfvertrouwen, eigenwaarde, respect voor en van anderen. Dit is vaak de fase waarin mensen pieken in hun carrière. Je hebt je werk, je eigendom, alles zit mee. Je zoekt niet alleen verbondenheid, maar ook waardering. Status, promoties, maatschappelijke rol. Dit gebeurt meestal in de jongere volwassen jaren tot midden-volwassenheid, grofweg tussen 25 en 45 jaar. Het is de periode waarin je je grootste professionele en maatschappelijke impact hebt.
Zelfactualisatie: de hoogste trede
En dan komt het moment van zelfactualisatie. Het is geen eindpunt, maar een proces van voortdurende groei. Het gaat om creativiteit, zingeving, authenticiteit. Om het volledig benutten van je mogelijkheden en leven naar je waarden. Maslow omschreef het als: “Wat een mens kan zijn, moet hij ook worden.”
Zelfactualisatie betekent dat je boven de basisbehoeften uitstijgt. Je richt je op wie je werkelijk bent, wat je kunt bijdragen, hoe je je creativiteit en zingeving vormgeeft. Het kan gaan om kunst maken, schrijven, muziek spelen, nieuwe ideeën ontwikkelen. Om leven volgens je eigen overtuigingen en idealen. Om bijdragen aan iets groters dan jezelf: gemeenschap, natuur, spiritualiteit.
Levensloop en piramide
De piramide kan je ook zien als een levensloop. In de kindertijd draait het om fysiologische behoeften en veiligheid. In de adolescentie om samenhang: vriendschappen, intieme relaties, erbij horen. In de jongere volwassen jaren om erkenning: status, respect, carrière. In de midden-volwassenheid begint zelfactualisatie zich te ontwikkelen. En in de latere volwassenheid komt zelfactualisatie volledig op de voorgrond: zingeving, creativiteit, nalatenschap, spiritualiteit.
Abraham Maslow: de grondlegger
Maslow was een Amerikaanse psycholoog, geboren in 1908 in Brooklyn. Hij verzette zich tegen de beperkingen van het behaviorisme en de psychoanalyse. Hij wilde psychologie richten op groei, potentieel en geestelijke gezondheid, in plaats van alleen op stoornissen en gedrag. Hij observeerde mensen die hij als psychologisch gezond en creatief beschouwde, zoals Einstein en Roosevelt. Hij vroeg zich af: wat maakt deze mensen vervuld en authentiek? Zijn theorie ontstond uit klinische observatie, filosofische reflectie en sociaal-psychologische analyse.
Carl Rogers: de praktijkman
Carl Rogers was een pionier van de cliëntgerichte therapie. Hij geloofde dat mensen van nature de neiging hebben om te groeien, te bloeien en zichzelf te ontplooien, mits ze in een omgeving leven die empathie, echtheid en onvoorwaardelijke acceptatie biedt. Rogers en Maslow vormden samen de kern van de humanistische psychologie, ook wel de “Third Force” genoemd — een alternatief voor Freud en Skinner.
Waar Maslow een theoretisch model ontwikkelde, bracht Rogers dat model in praktijk via therapie en onderwijs. Hij richtte zich op het hier-en-nu van de cliënt, en zag therapie als een ruimte waarin mensen hun eigen richting konden vinden.
Persoonsgericht handelen
Rogers’ benadering draait om persoonsgericht handelen. De persoon zelf staat centraal, niet de diagnose of het probleem. Gedrag is communicatie. Zelfs als iemand vreemd of heftig reageert, zegt dat iets over zijn innerlijke beleving. Als een puber ontspoort, komt dat volgens deze blik eerder door zijn omgeving, door slechte voorbeelden, dan dat hij slecht van aard is. Het is een signaal dat er tekorten zijn in veiligheid, samenhang of erkenning.
Freud: de mens als wild beest
Freud zag de mens anders. Voor hem was de mens een wezen vol driften dat zonder opvoeding en cultuur wild zou blijven. Seksuele en agressieve impulsen moesten beteugeld worden. Cultuur en normen waren volgens Freud vooral een systeem om die driften te onderdrukken en te reguleren. Het doel was de mens leren omgaan met zijn onbewuste verlangens en conflicten, zodat hij maatschappelijk kon functioneren.
Beloning versus straf
Hier zie je het verschil in aanpak. In de humanistische psychologie wordt gedragsverandering gestimuleerd door beloning, erkenning, empathie. Als iemand zich gezien, gewaardeerd en veilig voelt, komt zijn natuurlijke drang tot leren en veranderen vanzelf naar boven. In de Freudiaanse traditie, en deels in het behaviorisme, staat straf en correctie centraal wanneer gewenst gedrag uitblijft.
Bewijsvoeringen
Beide blikken hebben hun bewijs. Freud baseerde zich op klinische observaties van patiënten met neurotische klachten. Neurowetenschap bevestigt dat agressie en seksuele drang biologisch ingebouwd zijn. Maslow en Rogers baseerden zich op observaties van gezonde, creatieve mensen en op therapieonderzoek. Moderne positieve psychologie bevestigt dat mensen floreren door beloning, erkenning, verbondenheid en zingeving.
Rotterdamse straat onder de piramide
En zo staan we weer op de stoep in Rotterdam, in Paramaribo, in Willemstad. Het gaat niet om abstracte theorie, maar om hoe jij je voelt als je honger hebt, als je werk onzeker is, als je vrienden je laten vallen, als je baas je niet respecteert. Het gaat om hoe je groeit als je veiligheid hebt, verbondenheid voelt, erkenning krijgt. Het gaat om hoe je bloeit als je jezelf kunt zijn, creatief, authentiek, zingevend.
De piramide van Maslow en de therapie van Rogers zijn geen ivoren torens, maar spiegels van het leven op straat. Freud herinnert ons eraan dat driften er altijd zijn, dat cultuur en opvoeding nodig zijn. Maslow en Rogers laten zien dat de mens van nature goed is, dat groei vanzelf komt als de omgeving menselijk en stabiel is.
Slotbeeld
De mens wordt menselijk doordat zijn omgeving menselijk en stabiel is. Hij is van nature geboren als goed wezen om goed mens te zijn. Freud zag de mens als wild beest dat opgevoed moet worden tot mens, anders blijft hij wild. Maslow en Rogers zagen de mens als wezen dat wil groeien, bloeien, zichzelf ontplooien.
En zo lopen we door de stad, door de wijk, door de wereld. Met de piramide onder onze voeten, met de straat als spiegel, met de wetenschap als achtergrond. Geen oproep, geen opdracht, alleen het verhaal van wat een mens kan zijn, en hoe hij dat wordt.
Soemo’s WijsNieuws 
Plaats een reactie